دیوان عدالت اداری مرجع تخصصی رسیدگی به شکایتها، اعتراضها و تظلمات مردم نسبت به تصمیمات، اقدامات و مقررات دستگاههای اجرایی و نهادهای دولتی است. هدف از تشکیل این مرجع، حمایت از حقوق شهروندان در برابر تصمیمات غیرقانونی یا خلاف مقررات اداری و نظارت بر عملکرد دستگاههای اجرایی است. هر شخص حقیقی یا حقوقی که معتقد باشد حقوق او بر اثر تصمیم یا اقدام یک نهاد دولتی تضییع شده است، در صورت وجود شرایط قانونی میتواند شکایت خود را در دیوان عدالت اداری مطرح کند.
یکی از مهمترین صلاحیتهای دیوان عدالت اداری، رسیدگی به شکایت از تصمیمات و اقدامات وزارتخانهها، سازمانهای دولتی، مؤسسات عمومی، شهرداریها، استانداریها، فرمانداریها، دانشگاههای دولتی، سازمان تأمین اجتماعی و سایر مراجع اداری است. برای مثال، اگر یک دستگاه اجرایی از صدور مجوز قانونی خودداری کند، کارمند دولت نسبت به حکم استخدامی یا بازنشستگی خود اعتراض داشته باشد، یا شهرداری تصمیمی برخلاف قانون اتخاذ کند، امکان طرح شکایت در دیوان عدالت اداری وجود دارد.
دیوان عدالت اداری همچنین به اعتراض نسبت به آرای قطعی برخی هیأتها و کمیسیونهای اداری رسیدگی میکند. از جمله این مراجع میتوان به کمیسیون ماده ۱۰۰ شهرداری، کمیسیون ماده ۷۷ شهرداری، هیأتهای رسیدگی به تخلفات اداری کارکنان، هیأتهای تشخیص و حل اختلاف کار، کمیسیونهای مالیاتی و سایر مراجعی که قانون تعیین کرده است، اشاره کرد. البته رسیدگی به آرای این مراجع تنها در حدودی امکانپذیر است که قانون صلاحیت آن را برای دیوان پیشبینی کرده باشد.
از دیگر وظایف مهم دیوان عدالت اداری، بررسی قانونی بودن آییننامهها، بخشنامهها، دستورالعملها و سایر مقررات دولتی است. اگر این مقررات برخلاف قانون یا خارج از حدود اختیارات مرجع صادرکننده باشند، اشخاص ذینفع میتوانند ابطال آنها را از دیوان درخواست کنند. در صورت پذیرش شکایت، دیوان میتواند تمام یا بخشی از آن مقرره را باطل کند.
با این حال، دیوان عدالت اداری صلاحیت رسیدگی به همه اختلافات را ندارد. دعاوی خصوصی میان افراد، اختلافات مربوط به قراردادهای خصوصی، جرایم کیفری، دعاوی خانوادگی، مطالبه وجه، اختلافات ملکی بین اشخاص و سایر موضوعاتی که در صلاحیت دادگاههای عمومی یا کیفری قرار دارند، در دیوان عدالت اداری قابل طرح نیستند.
از آنجا که طرح شکایت در دیوان عدالت اداری نیازمند رعایت تشریفات قانونی، ارائه مدارک و تنظیم دادخواست مطابق مقررات است، استفاده از خدمات وکیل یا مشاور حقوقی میتواند روند رسیدگی را تسهیل کرده و احتمال موفقیت در پرونده را افزایش دهد.